🌾 Cowpea – Package of Practices (POP)
🌾 ચોળી ની ખેતી પદ્ધતિ
(COWPEA - Package of Practices)
1
1️⃣ આબોહવા અને જમીન (Climate & Soil)
આબોહવા:
- ચોળીની ખેતી માટેગરમ અને ભેજવાળી આબોહવાઅનુકૂળ છે.
- અંકુરણ માટે25-30°Cતાપમાન અને સારી વૃદ્ધિ માટે20-35°Cતાપમાન આદર્શ છે.
- 50-75 સેમી વાર્ષિક વરસાદવાળા વિસ્તારો તેની ખેતી માટે સારા હોય છે.
- ચોળી માટેસારા નિતારવાળી, ગોરાડું અથવા હલકી કાળી જમીનશ્રેષ્ઠ છે.
- જમીનનુંપીએચ મૂલ્ય 5.5 થી 7.5ની વચ્ચે હોવું જોઈએ.
- ભારે ચીકણી અને પાણી ભરાઈ રહેતી જમીન ચોળીની ખેતી માટે યોગ્ય નથી.
2
2️⃣ ખેતરની તૈયારી (Field Preparation)
- ખેતરને2-3 વાર ખેડીનેસારી રીતે ભુરભુરું બનાવો.
- દરેક ખેડાણ પછીપાટલોઅવશ્ય ફેરવો જેથી જમીન સમતળ રહે અને ભેજ જળવાઈ રહે.
- નીંદણ નિયંત્રણ માટે ઉનાળામાં ખેતરને ખુલ્લું રાખો જેથી નીંદણના બીજ નાશ પામે.
3
3️⃣ સુધારેલી જાતો (Improved Varieties)
- ગુજરાત માટે કેટલીક લોકપ્રિય સુધારેલી જાતો તમારા વિસ્તારની પરિસ્થિતિઓ અનુસાર જાતની પસંદગી કરો.
4
4️⃣ બીજ માવજત અને વાવણી (Seed Treatment & Sowing)
બીજ માવજત:
- સ્વસ્થ અને પ્રમાણિત બિયારણનો ઉપયોગ કરો.
- વાવણી પહેલાંબીજને ફૂગનાશક (કાર્બેન્ડાઝિમ અથવા થાયરમ 2-3 ગ્રામ/કિલો બીજ)થી માવજત કરો.
- બીજનેરાઈઝોબિયમ કલ્ચર (250 ગ્રામ/10 કિલો બીજ)થી માવજત કરવાથી નાઇટ્રોજન સ્થાપનમાં મદદ મળે છે.
- વાવણીનોયોગ્ય સમયખરીફ પાક માટેજૂનનો છેલ્લો અઠવાડિયા થી જુલાઈનો મધ્યસુધીનો છે (ચોમાસાની શરૂઆત સાથે). વાવણીની પદ્ધતિહરોળમાં વાવણીશ્રેષ્ઠ છે.
- હરોળથી હરોળનું અંતર 45-60 સેમીઅનેછોડથી છોડનું અંતર 15-20 સેમીરાખો.
- બીજને3-4 સેમીની ઊંડાઈએ વાવો.
- બીજ દર 15-20 કિલો/હેક્ટરપૂરતો છે.
5
5️⃣ ખાતર અને પોષક તત્વો (Fertilizer Management)
- જમીન પરીક્ષણના આધારે ખાતરનો ઉપયોગ કરો.
- સામાન્ય રીતે, 20 કિલો નાઇટ્રોજન, 40-60 કિલો ફોસ્ફરસ અને 20 કિલો પોટાશ પ્રતિ હેક્ટરની જરૂર પડે છે.
- વાવણી સમયે ખાતરની પૂરી માત્રા બેઝલ ડ્રેસિંગ તરીકે બીજની નીચે આપો.
- જસતની ઉણપવાળી જમીનમાં25 કિલો ઝીંક સલ્ફેટ પ્રતિ હેક્ટરઆપો.
- ફૂલ આવવાના સમયે2% ડીએપી અને 2% કેસીએલનો છંટકાવ ઉત્પાદન વધારવામાં મદદ કરે છે.
- જૈવિક ખાતર (છાણિયું ખાતર અથવા કમ્પોસ્ટ) 5-10 ટન પ્રતિ હેક્ટર વાવણી પહેલાં ખેતરમાં નાખો.
6
6️⃣ સિંચાઈ (Irrigation)
- ખરીફ પાકમાં સામાન્ય રીતે સિંચાઈની જરૂર પડતી નથી, જો વરસાદ સમયસર અને પૂરતો હોય.
- જો વરસાદ ખેંચાય તોફૂલ આવવા અને શીંગો વિકાસ પામવાની અવસ્થામાં સિંચાઈ કરવી જરૂરી છે.
- ખેતરમાં પાણી ભરાઈ ન રહે તેનું ધ્યાન રાખો.
- ઉનાળુ ચોળીની ખેતી માટે 3-4 સિંચાઈની જરૂર પડી શકે છે, ખાસ કરીને અંકુરણ, ફૂલ આવવા અને શીંગો ભરવાની અવસ્થામાં.
7
7️⃣ નીંદણ નિયંત્રણ (Weed Management)
- વાવણીના 2-3 દિવસ પછીપેન્ડીમિથાલિન 1 લીટર/હેક્ટરનો પ્રી-ઇમર્જન્સ નીંદણનાશક તરીકે છંટકાવ કરો.
- ત્યારબાદ 20-30 દિવસ પછી એકવાર હાથથી નીંદણ અથવા યાંત્રિક નીંદણ કરો.
- જરૂરિયાત મુજબ બીજી નીંદણ 40-50 દિવસ પછી કરો.
- નીંદણ નિયંત્રણ માટેઇમાઝાથાપાયરજેવા પોસ્ટ-ઇમર્જન્સ નીંદણનાશકનો પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે, પરંતુ કાળજીપૂર્વક સૂચનાઓનું પાલન કરો.
8
8️⃣ રોગ અને જીવાત નિયંત્રણ (Plant Protection)
રોગ:
- પીળો મોઝેક વાયરસ:રોગ પ્રતિકારક જાતોનો ઉપયોગ કરો અને સફેદ માખીનું નિયંત્રણ કરો (થાયમેથોક્સમ અથવા ઇમિડાક્લોપ્રિડનો છંટકાવ).
- પાનના ટપકાંનો રોગ: મેન્કોઝેબ અથવા કાર્બેન્ડાઝિમનો છંટકાવ કરો.
- મૂળનો સડો:બીજ માવજત કરો અને સારા નિતારની વ્યવસ્થા કરો.
- મોલો મચ્છી (એફિડ) અને સફેદ માખી:ઇમિડાક્લોપ્રિડ અથવા ડાયમેથોએટનો છંટકાવ કરો.
- શીંગો કોરી ખાનાર ઇયળ:ક્વિનાલફોસ અથવા ક્લોરપાયરીફોસનો છંટકાવ કરો.
9
9️⃣ કાપણી અને ઉત્પાદન (Harvesting & Yield)
- જ્યારે શીંગો પીળી થવા લાગે અને પાંદડા ખરી પડવા લાગે ત્યારે કાપણી કરો.
- કાપણીમાં વિલંબ કરવાથી શીંગો તૂટી શકે છે અને ઉત્પાદનનું નુકસાન થઈ શકે છે.
- છોડને કાપીને નાના નાના ઢગલામાં બાંધીને તડકામાં સૂકવો.
- સારી રીતે સૂકાઈ ગયા પછી લાકડીઓથી પીટીને અથવા થ્રેશરની મદદથી દાણા કાઢો.
- સરેરાશ ઉત્પાદન8-12 ક્વિન્ટલ પ્રતિ હેક્ટરસુધી થઈ શકે છે, જે જાત અને વ્યવસ્થાપન પર આધાર રાખે છે.
10
🔟 ખાસ નોધ (Special Note)
- આ ચોળીની ખેતીની એક સામાન્ય પદ્ધતિ છે. સ્થાનિક કૃષિ વિભાગ પાસેથી વિશિષ્ટ સલાહ અને નવીનતમ માહિતી મેળવવી હંમેશાં ઉપયોગી છે.
- જો આપને કોઈ વધુ પ્રશ્નો હોય તો નિઃસંકોચ પૂછી શકો છો.
🌾 चोलाई (लोबिया) की खेती पद्धति
(COWPEA - Package of Practices)
1
1️⃣ जलवायु और मिट्टी: (Climate & Soil)
- जलवायु: लोबिया गर्म और आर्द्र जलवायु वाली फसल है। इसकी अच्छी के लिए 22-35°C तापमान उपयुक्त होता है।
- अधिक ठंडे मौसम में इसकी बढ़वार रुक जाती है।
- वर्षा: 750-1100 मिमी वार्षिक वर्षा वाले क्षेत्रों में इसकी खेती सफलतापूर्वक की जा सकती है।
- मिट्टी: लगभग सभी प्रकार की मिट्टी में इसकी खेती की जा सकती है, लेकिन अच्छी जल निकासी वाली बलुई दोमट मिट्टी सर्वोत्तम होती है।
- मिट्टी का pH मान 5.5 से 6.5 के बीच होना चाहिए। क्षारीय भूमि इसकी खेती के लिए उपयुक्त नहीं है।
2
2️⃣ उन्नत किस्में: (Improved Varieties)
- लोबिया की विभिन्न किस्में विभिन्न क्षेत्रों और उद्देश्यों के लिए विकसित की गई हैं।
- लोकप्रिय किस्में के इस्तेमाल करने की सिफारिश हैं.स्थानीय कृषि विश्वविद्यालय और अनुसंधान संस्थानों से अपने क्षेत्र के लिए उपयुक्त किस्मों की जानकारी प्राप्त करें।
3
3️⃣ खेत की तैयारी: (Field Preparation)
- खेत को 2-3 बार अच्छी तरह से जुताई करके मिट्टी को भुरभुरी बना लें।
- पिछली फसल के अवशेष और खरपतवार हटा दें।
- अंतिम जुताई के समय 20-25 टन प्रति हेक्टेयर गोबर की खाद या कम्पोस्ट खाद मिट्टी में मिला दें।
- भूमि को समतल करें और अच्छी जल निकासी का प्रबंध करें।
4
4️⃣ बुवाई: (Sowing)
-
बुवाई का समय:
- ग्रीष्मः फरवरी-मार्च
- खरीफः जून अंत से जुलाई मध्य
-
बीज दर:
- दाने के लिए: 15-20 किग्रा/हेक्टेयर
- चारे और हरी खाद के लिए: 30-35 किग्रा/हेक्टेयर
- ग्रीष्मकालीन दाने की फसल के लिए: 30 किग्रा/हेक्टेयर
- ग्रीष्मकालीन चारे और हरी खाद के लिए: 40 किग्रा/हेक्टेयर
-
बुवाई की दूरी:
- झाड़ीदार किस्मेंः पंक्ति से पंक्ति 45-60 सेमी, पौधे से पौधे 10-15 सेमी
- फैलने वाली किस्मेंः पंक्ति से पंक्ति 70-75 सेमी, पौधे से पौधे 20-25 सेमी
- बुवाई की गहराई: 3-5 सेमी
-
बुवाई की गहराई:
- 3-5 सेमी
- बुवाई की विधि: कतारों में बुवाई सबसे अच्छी विधि है। बीज को पोरा या सीड ड्रिल की सहायता से बोया जा सकता है।
- बीज उपचार: बुवाई से पहले बीजों को राइजोबियम कल्चर और किसी उपयुक्त फफूंदनाशक (जैसे एमीसन-6 @ 2.5 ग्राम/किग्रा बीज या बाविस्टिन 50 WP @ 2 ग्राम/किग्रा बीज) से उपचारित करें। इससे बीज जनित रोगों से सुरक्षा मिलती है और नाइट्रोजन स्थिरीकरण में मदद मिलती है।
5
5️⃣ उर्वरक प्रबंधन: (Fertilizer Management)
- मिट्टी परीक्षण के आधार पर उर्वरकों का प्रयोग करें।
- सामान्य तौर पर, लोबिया की फसल के लिए प्रति हेक्टेयर 20 किग्रा नाइट्रोजन, 60 किग्रा फास्फोरस और 50 किग्रा पोटाश की आवश्यकता होती है।
- फास्फोरस और पोटाश की पूरी मात्रा और नाइट्रोजन की आधी मात्रा बुवाई के समय डालें।
- शेष नाइट्रोजन की आधी मात्रा फूल आने के समय दें।
6
6️⃣ सिंचाई प्रबंधन: (Irrigation Management)
- लोबिया की फसल को अच्छी वृद्धि के लिए औसतन 4-5 सिंचाइयों की आवश्यकता होती है।
- पहली सिंचाई बुवाई के तुरंत बाद करें।
- बाद में, मिट्टी की नमी के अनुसार 15-20 दिनों के अंतराल पर सिंचाई करें।
- फूल आने और फली बनने के समय पर्याप्त नमी बनाए रखें।
7
7️⃣ खरपतवार नियंत्रण: (Weed Management)
- बुवाई के 20-30 दिनों तक खेत को खरपतवार मुक्त रखना आवश्यक है।
- 2-3 बार निराई-गुड़ाई करके खरपतवारों को नियंत्रित करें।
- रासायनिक खरपतवार नियंत्रण के लिए, बुवाई के 2 दिनों के भीतर स्टाम्प (पेंडीमेथालिन) 3 लीटर प्रति हेक्टेयर की दर से प्रयोग करें।
8
8️⃣ कीट एवं रोग नियंत्रण: (Pest & Disease Control)
कीट:
- तेला और काला चेपा (Aphids and Black Aphids): मैलाथियॉन 50 ईसी 200 मिलीलीटर प्रति एकड़ 80-100 लीटर पानी में मिलाकर छिड़काव करें।
- बालों वाली सुंडी (Hairy Caterpillar): बुवाई के समय लोबिया के चारों ओर तिल की एक पंक्ति लगाएं। शुरुआती अवस्था में क्लोरोपाइरीफॉस या क्विनालफॉस @ 2 मिलीलीटर प्रति लीटर पानी का छिड़काव करें।
- फली छेदक (Pod Borer): उचित कीटनाशक का प्रयोग करें।
- बीज गलन और पौधों का नष्ट होना (Seed rot and seedling mortality): बुवाई से पहले बीज उपचार करें।
- पीला मोज़ेक वायरस (Yellow Mosaic Virus): रोग प्रतिरोधी किस्मों का प्रयोग करें और सफेद मक्खी का नियंत्रण करें।
- पत्ती धब्बा रोग (Leaf Spot): मैंकोजेब या कार्बेन्डाजिम जैसे फफूंदनाशकों का छिड़काव करें।
9
9️⃣ कटाई और उपज: (Harvesting & Yield)
कटाई:
- जब फलियाँ पीली पड़ने लगें और सूख जाएं, तो कटाई करें।
- हरी फलियों के लिए, जब वे कोमल हों तब तुड़ाई करें।
- कटाई में देरी से फलियाँ फट सकती हैं और दाने झड़ सकते हैं।
- कटाई के बाद पौधों को सुखाकर थ्रेशर की सहायता से दाने अलग कर लें।
- उन्नत किस्मों और उचित प्रबंधन से दाने की उपज 10-20 क्विंटल प्रति हेक्टेयर तक प्राप्त की जा सकती है।
- चारे की उपज 70-100 क्विंटल प्रति हेक्टेयर तक हो सकती है।
10
🔟 विशेष नोध: (Special Note)
- यह खेती की सामान्य पैकेज ऑफ प्रैक्टिसेज है। स्थानीय परिस्थितियों, मिट्टी के प्रकार और मौसम के अनुसार इसमें कुछ बदलाव किए जा सकते हैं।
- नवीनतम जानकारी और विशिष्ट सलाह के लिए अपने क्षेत्र के कृषि विशेषज्ञ या कृषि विश्वविद्यालय से संपर्क करें।